Het is een mooi en intensief proces: samen met musici zo’n drie dagen opgesloten zitten en gaan voor het best haalbare resultaat. Daarna volgt nog een traject van montages heen en weer sturen via internet. Dat is nu zóveel eenvoudiger dan in mijn begintijd. Zelf een cd'tje branden was toen nog een zeldzaamheid. Nu kijken we er niet meer van op om bestanden hier diep in de nacht naar Amerika te sturen, waar iemand anders er een paar uur later mee aan de slag gaat.

Dat laatste is al een paar keer gebeurd met een fantastische cellist, Dave Eggar. Voor velen onbekend, maar wie kent niet het intro van Coldplays Viva la Vida? Hij speelde het ooit in — helaas niet in Middelburg. Maar we mochten met hem vaak na concerten tot diep in de nacht wat tracks opnemen voor andere bekende Amerikaanse artiesten. Fijn werken, en supersnel.

Ik probeer voor mezelf een paar kernpunten te beschrijven die regelmatig langskomen. Of leuke invalshoeken.

Ik heb verschillende opnames met organist Bram Beekman mogen maken. Bram was supertempovast. Een van de eerste vragen van Bram was meestal: “Hoe lang was deze take?” Bij een (meestal) Bachstuk van ruim vijf minuten week dat zelden meer dan een seconde af. Probeer zelf maar eens een stopwatch aan te zetten en tot zestig te tellen, kijk hoeveel dat afwijkt. Met Bram was de opname altijd op locatie, vanwege de orgels.

Sinds 2007 neem ik graag op in de Zeeuwse Concertzaal. We hebben naast de concertzaal een afluister- en regiekamer met veel verbindingen. We gebruiken de natuurlijke akoestiek van de zaal, die voor heel veel situaties bijzonder geschikt is. Zo heeft een bekend reverb-merk de akoestiek gemeten, opgenomen, in algoritmes verwerkt, en daarna als setting in hun software geplaatst. Veel audio-nabewerkingsbedrijven, met name voor films, gebruiken dit programma. Zo is de Zeeuwse Concertzaal ook in Hollywood bekend en te gebruiken. Verder ligt alle bekabeling in de concertzaal er vast; statieven kunnen zo uit de kast worden gepakt. Computer aan, en opnemen maar.

Philip Glass, die zelf vier concerten in de Zeeuwse Concertzaal gaf, zei na afloop van zijn laatste concert: “Zullen we nog opnemen?” En zo geschiedde. Tot laat in de avond zijn we toen nog doorgegaan.

Groot voordeel voor musici is dat ze in hun meest gewenste omgeving zitten: een grote ruimte met mooie akoestiek en nagalm. Dat speelt of zingt heel anders dan in een droge studio waar later kunstgalm aan wordt toegevoegd (dat kan dus ook de Zeeuwse Concertzaal zijn).

Hele mooie en bijzondere herinneringen heb ik aan de opnames met pianist Geoffrey Madge. Geen onbekende in Middelburg in de hoogtijdagen van (Festival) Nieuwe Muziek. Maar inmiddels bekend door grote pianowerken: Bachs Goldbergvariaties en Kunst der Fuge, Beethovens Diabelli-Variaties, en verschillende opnames waarmee Geoffrey in de jaren 80 de wereld rondging en grote bekendheid verwierf: de bewerkingen van Ferruccio Busoni voor piano van bekende stukken van Bach.

Tijdens de opnames waren er mooie momenten van respect, vertellen, luisteren en stimuleren. We hebben veel gemeen: de passie voor muziek, akelige precisie, grote lijnen, en oude opnames. Op de een of andere manier kunnen we daar uren over spreken. Grote meesters (pianovirtuozen) uit het verleden, we kunnen er veel van leren.
Ze hebben visie, onderscheiden zich in klank en muzikaal verhaal. Veel meer dan nu. Orkesten lijken steeds meer op elkaar, pianisten luisteren naar elkaar en kopiëren elkaar.

Dat was tot en met de jaren 60 wel anders. Geen Spotify of iTunes, sommige pianisten maakten geen of nauwelijks opnames. Je kon ze live horen, maar alleen als ze een wereldtournee maakten. Of anders soms via een radio-opname of lp.

De overdaad aan muziekconsumptie zoals we die nu kennen, was toen veel minder en minder toegankelijk. Lang niet alle muziek of musici was beschikbaar. Daardoor was het ook veel moeilijker om elkaar te horen en te bestuderen. En had iedere maestro of ieder orkest veel meer een eigen klank.
Ik snoep zelf ook nog graag van oude opnames van bijvoorbeeld Dennis Brain, Bruno Walter of Benno Moisewitsch.

En dat is zo fijn met Geoffrey, die heeft dat ook. Op zijn 84e bestudeert hij nog dagelijks oude meesters. Hij maakt een wekelijks programma voor de Concertzender daarover.

En als je naar Madge zelf luistert, hoor je ook een duidelijke signatuur. Hij probeert de klank zo lang mogelijk te laten klinken. Natuurlijk speelt akoestiek daar ook een rol in, maar ook los daarvan. Of je met platte vingers speelt, of juist van boven op de toetsen, dat maakt allemaal verschil. En dat maakt het opnemen weer elke keer anders en een uitdaging. 

Onlangs had ik bij een andere opname ook weer zo’n ervaring. Twee musici: de Australisch-Zeeuwse altvioliste Michelle Pritchard en pianiste Natasja Douma. Ook van die musici die heel erg bezig zijn met de muziek, het verhaal. Wat wil je ermee zeggen, hoe breng je het over? En dat gebeurt lang niet altijd.

Soms wordt er teveel naar perfectie gestreefd in plaats van naar een muzikaal verhaal. Een rode draad met visie is de kern van onze muziek. Niet het supergepolijst oppoetsen waarbij elke noot perfect moet zijn (qua techniek kan bijna alles). Dan krijg je machines in plaats van mensen.

Natuurlijk moet alles goed zijn, maar daarbinnen heb je nog een scala aan variaties. Het moet een ziel hebben. En dat is soms ook waar we zo lang naar zoeken. Dertig uur materiaal voor een cd’tje van zestig minuten.

De afgelegde weg is belangrijk, maar uiteindelijk gaat het om wat er klinkt én wat daarmee gezegd wordt. Dat is zoeken, daar heb je dan die dertig uur materiaal voor nodig…

Tekst: Jakko van Der Heijden.
Foto: Festival Zeeland Klassiek, Zeeuwse Concertzaal.